رشوه و ارتشا ء

عنوان مقاله: رشوه و ارتشا ء

تهیه کننده : رضا الماسی

چکیده:

فساد و بی بند و باری اداری، در قالب رشوه خواری، از جمله آسیب های اجتماعی و اداری است که در توسعه کشورها، آثار و پیامدهای منفی فراوانی را بر جای می نهد و هزینه های هنگفتی را در حوزه های سیاست، اقتصاد و فرهنگ، بر جای می گذارد. رشوه خواری یک پدیده ناهنجار و آسیبی جدی در روابط اجتماعی انسانهاست که باعث اختلاط و آمیختگی حق و باطل و حلال و حرام می گردد. این مقاله به دنبال آن است تا مفاهیمی از رشوه، رشوه در آموزه های دینی، علل رشوه خواری، آثار و پیامدهای رشوه خواری و راهکارهای جلوگیری از رشوه خواری را تا حدودی معرفی نماید.

معنی رشوه:

مال، موقعیت و یا چیزی است که به حاکم و یا غیر حاکم می دهند تا به نفع رشوه دهنده حکم کند و یا آنچه که رشوه دهنده می خواهد عمل کند. البته دادن و گرفتن رشوه در موارد مختلف ، اشکال گوناگونی دارد. گاه جهت تسریع امری و انجام کاری خارج از نوبت ، زمانی به خاطر انجام کاری که قانوناً بر عهده او نیست، ولی به لحاظ نفوذ اجتماعی ، توان انجام آن را دارد و در برخی موارد هم جهت ابطال حق و احیاء باطلی پولهای هنگفتی، تحت عناوین: حق الزحمه، پول چای، هدیه و شیرینی رد و بدل و … دست به دست می شود. رشوه خواری و فساد اداری به عنوان یک پدیده ناهنجار ، انحطاط در جهات مختلف یک جامعه را سرعت می بخشد. بر اساس تحقیق سازمان بانک جهانی، همه ساله بیش از یک تریلیون دلار رشوه در کشورهای غنی و در حال توسعه پرداخت می شود. عواقب وخیم این پدیده شوم، جامعه جهانی را مجبور به عکس العمل کرده و در نتیجه تصویر کنوانسیون پیمان منع رشوه و فساد اداری را سبب شده است.

رشوه در آموزه های دینی:

مکتب انسان ساز اسلام به عنوان یک جریان زنده اخذ رشوه را به مثابه یک عمل زشت، نفرت انگیز و گناه بزرگ و نابخشودنی، معرفی کرده و انسان ها را از رشوه گرفتن و واسطه گری بین دهنده و گیرنده به شدت نهی کرده است.

پیامبر اکرم (ص) می فرمایند: «لعنت خدا بر رشوه دهنده و رشوه گیرنده و واسطه بین آن دو باد».

رشوه در قالب هدیه:

از آنجایی که رشوه خواری یک عمل زشت، نامشروع و غیر قانونی بوده و در عرف عامه مردم نیز به عنوان یک امر نامطلوب و غیر اخلاقی شناخته شده است ، بیشتر تحت عناوین دیگری از آن یاد می شود و رشوه گیرنده با تغییر نام و عنوان، زشتی و قباحت عمل خویش را به زعم خود می پوشاند، در حالی که تغییر نام و عنوان، در ماهیت نامشروع رشوه، تأثیری ندارد و زشتی آن را دگرگون نخواهد کرد .

علل رشوه خواری:

حرص دنیا و دوری از معنویت: اخلاق ، ایمان و معنویت ، اساس ارزشها و فضایل انسانی به حساب می آیند و باعث فداکاری، عفت و پاکدامنی انسان می شوند و سبب چشم پوشی و بی اعتنایی به برخی لذاید مادی، به خصوص اعمال نامشروع و خلاف قانون می گردند. در طرف مقابل ، فقدان ایمان، دوری از معنویت و بی توجهی به توحید و معاد، اساس هر جرم و جنایت از جمله ضایع نمودن حقوق دیگران را تشکیل می دهند، چنان که قرآن کریم می فرمایند: «برای آنها که به سرای آخرت ایمان ندارند، صفات زشت و برای خداوند صفات علای است و او قدرتمند و حکیم است» .
عدم تعادل دخل و خرج: از جمله عواملی که در ناهنجاری ها و آسیب های اجتماعی، نقش به سزایی دارد، فقر و تنگدستی است. در آموزه های دینی نیز از فقر به عنوان مرگ بزرگی که دنیا و آخرت انسان را نابود می کند، یاد شده است. لذا کارشناسان علوم اجتماعی عدم تعادل دخل و خرج کارگران ، کارمندان و مدیران را به عنوان عامل مؤثر در شیوع رشوه خواری، معرفی می کند.
ضعف در اجرای قانون: قدرت و صحت عمل قوه قضاییه در هر جامعه ای، مهمترین عاملی است که می تواند سلامت و بقای جامعه را تضمین کند. برخی از عوامل قانون گریزی و نظم ستیزی به نارسایی هایی بر می گردد که در دستگاه قضایی و توابع آن وجود دارد. ضعف نظام در اعمال جدی و قاطعانه قانون و باز بود منفذهای فرار از آن، باعث جری شدن خلافکاران و تشویق آنان به ادامه و گسترش خلافکاری می شود. زیان و آسیبی که از این طریق بر شهروندان پایبند به قانون وارد می آید و بهای سنگینی که بابت قانون گرایی خویش می پردازند، موجبات جذب ناخواسته آنان به صف قانون شکنان و تسری فرهنگ قانون گریزی و نظام ستیزی در بخش های دیگر جامعه را فراهم می آورد.

آثار و پیامدهای رشوه خواری :

ابطال حق و احیای باطل :اولین ثمره شوم پدیده رشوه خواری، تضییع حقوق افراد ضعیف ، بیچاره و مظلوم است. آنان که پول و پارتی دارند، با استفاده و بهره برداری از آن، دعوی حقوقی و جزایی را به نفع خویش به نتیجه می رسانند و رأی دادگاه ها را به سود طرف خاص تغییر می دهند و نیز کسانی که پایبند به قانون و حقوق دیگران هستند، در این میدان بده و بستان، حقوقشان پایمال می شود و زیان های جبران ناپذیری را باید متحمل شوند.
گسترش فعلایتهای غیر قانونی : وضع و اجرای قوانین اجتماعی، برای آرامش و امنیت جامعه و جلوگیری از اعمال خلاف که زیان های فراوانی را به دنبال دارد، در نظر گرفته شده است. در این میان افراد سودجو، فرصت طلب ، خلاف کار و قانون ستیز ، همیشه دنبال روزنه ها و راه هایی هستند تا بتوانند با اعمال خلاف قانون، منافع شومشان را به دست آورند. امروزه پرداخت رشوه در بیشتر کشورها، امن ترین مسیر برای حرکت هایی غیر قانونی به حساب می آید و لذا قاچاق کالاهای غیر قانونی ، حمل مواد مخدر، فعالیت های ضد زیست محیطی مانند: از بین بردن جنگلها و قطع درختان، کم کاری و خلاف کاری در پروژه های عمرانی مثل: سد سازی، مقاوم سازی ساختا ها در برابر حوادث طبیعی ، ساختن جاده ها و کارخانه ها …. برآیند پدیده شوم رشوه خواری و فساد اداری می باشد.
ایجاد شرایط نامطلوب اقتصادی : اگر از رشوه خواری و فساد اداری جلوگیری نشود، در اندک زمانی تسری پیدا کرده و فراگیر خواهد شد. در نتیجه، از سرمایه گذاری های بلند مدت داخلی وخارجی ، جلوگیری می شود، استعداد ها در مسیر نادرست هدایت می گردد، ارجحیت ها و رویکردهای فناوری به بیراهه می روند، افراد به جای ایجاد مراکز آموزشی و درمانی و … در روستاها به سمت پروژه های پر سود کشانده می شوند، با در گیر شدن شرکتها در فعالیت های غیر قانونی ، در آمد دولت کاهش پیدا می کند و دولت نیز با افزایش مالیات، فشار بر اقشار آسیب پذیری جامعه را بیشتر خواهد کرد.
نارضایتی مردم و زیر سؤال رفتن حکومت و قانون: شیوع رشوه و فساد اداری ، محبوبیت و مشروعیت حکومت و قانون را از بین می برد. هرگاه جامعه و مردم ، متوجه شوند که با پرداخت رشوه، حقوق شهروندی پایمال شده و خلافکاری ها و قانون شکنی ها در حوزه های مختلف جریان پیدا کرده است، اعتماد و اطمینانشان را نسبت به قوانین و متولیان قانون از دست خواهند داد.

راه حل چیست؟

برای رفع معضل فساد اداری و پدیده رشوه خواری، توجه به امور ذیل، مشکل گشا خواهد بود:

تقویت بنیه های اخلاقی و اعتقادی: بخش اعظمی از مشکلات، ناهنجاری ها و آسیب های اجتماعی ، زاییده و معلول تربیت غلط و آموزش ناسالم است. هرگاه انسان از نظر اخلاقی و اعتقادی، تربیت سالم داشته و به این مرحله از باورمندی نایل شده باشد که اعمال کوچک و بزرگ و خوب و بدو او ، در دادگاه عدل الهی دقیقاً محاسب می شود و کیفر و پاداش متناسب با آن، بلکه شدیدتر و قوی تر را به دنبال خواهد داشت، دست و پای خود را جمع خواهد کرد و هر قدر این باور و اعتقاد نسبت به احکام الهی و اسلامی واخلاق انسانی بیرت شود، ضریب اعتماد و اطمینا و درتسکاری در بین آحاد جامعه، سیر صعودی پیدا خواهد کرد.
کاهش فاصله طبقاتی: بخشی از مشکلات و نارسایی های اجتماعی ، مثل شیوع رشوه خواری ، معلول فاصله های طبقاتی است که در رده های مختلف اجتماعی به چشم می خورد، هرگاه افراد جامعه متوجه شوند که عده ای با استفاده از پارتی بازی و رشوه دهی، مناصب دولتی را تصاحب کرده و در عرصه های اقتصادی و به دست آوردن ثروتهای باد آورده ، یک شبه راه صد ساله را طی کرده و به زندگیشان سر و سامان بخشیده اند، آنان به طمع می افتند و به سمت و سوی خلافکاری و قانون ستیزی کشده می شوند. ولی در صورتی که «عدالت اجتماعی» در جامعه پیاده شود، قطعاً خیل از مشکلات نارسایی ها، حل و فصل خواهد شد.
ایجاد مراکز هدایت و ارشاد ارباب رجوع: بسیاری از افراد جامعه، هنگام مراجعه به ادارات دولتی ، برای رفع مشکلات و دعاوی حقوقی و غیر حقوقی شان ، آشنایی کافی از قوانین و حقوق شهروندی خویش ندارند. لذا در اولین برخورد با موانع صوری، دست و پای خود را گم می کنند و دنبال افراد حرفه ای و دلال می روند و با پرداخت رشوه، تلاش می کنند هر چه سریع تر مشکل را حل و فصل نمایند. ایجاد یک نهاد در هر سازمان برای کمک فکری و ارشاد قانونی افرادی که به حقوقشان آشنایی ندارند ، یکی دیگر از راه های پیشگیری از بروز معضل رشوه خواری به حساب می آید.
نظارت و برخورد قاطع با متخلفین: نظارت دقیق و حساب شده بر ادارات، مدیران، کارمندان، زیر مجموعه ها و برخورد ثقاطع با افراد مختلف و قانون ستیز، آخرین وسیله و ابزار، برای جلوگیری از فساد اداری به حساب می آیند. از این رو، مدیریت کلان جامعه باید با کنترل و نظارت ، افراد سودجو و مختلف را شناسایی و از بدنه نظام اخراج کنند. هنگامی که حضرت علی (ع) خبر می رسد که «ابن هرمه» – که از جانب «رفاعه بن شداد» مأمور نظارت بر بازار اهوار بود – خیانت کرده و از بازاریان، رشوه و باج گرفته است، آن حضرت به «رفاعه » نامه می نویسد و به او دستور می دهد: «ابن هرمه» را از کار بر کنار کن و به اطلاع مردم برسان و او را زندانی کن و اعلام نما: هر کسی شکایتی دارد، بیاید. و ضمناً بر کنرای او را به تمام کارگزارانت اعلام کن! سعی نما در برابر کاری که از تو خواسته ام، دچار غفلت و سستی نشوی ک دچار هلات می شوی و به بدترین شکل تو را عزل می کنم و … در هر جمعه او را از زندان بیرون بیاور! اولاً سی و پنج تازیانه به او بزن، ثانیاً اعلام کن هر کسی نسبت به او شکایتی دارد ، با شاهد بیاید و بعد از اثبات حق شاکی، از اموال «ابن هرمه» حق او را بده و مجدداً با خواری و ذلت او را به زندان ببر و پای او را در غل و زنجیر کن و فقط هنگام نماز او را آزاد بگذار». اگر سیره عملی حضرت علی (ع) و ائمه ( ع) در زندگی فردی و اجتماعی ما مراعات شود و یا با چند مورد از متخلفین، آن گونه که امام علی (ع) می فرماید ، برخورد قاطع و جدی صورت گیرد، قطعاً افراد سودجو و متخلف ، متوجه می شوند که سر تسلیم در برابر قانون فرود خواهند اورد. به امید آن روز!

منابع: