یکی از اصلیترین وظایف تشکلها تدوین برنامهی استراتژیک است. تدوین این برنامه فقط به معنای مکتوب کردن مجموعهای از هدفها و راهکار رسیدن به آن هدفها نیست، بلکه روش تدوین این برنامه اهمیت فوقالعادهای دارد.
در جریان تدوین برنامهی استراتژیک است که تمام اعضاء یک تشکل با همفکری یکدیگر مشکلات را بررسی میکنند و به درک واحدی میرسند که پیش شرط موفقیت در فعالیت انجمنی است.
تردیدی نیست که خانه حمل و نقل نیز باید برنامهی استراتژیک خودش را تدوین کند. در این صورت بد نیست بدانیم انجمنهای باربری در کشورهای پیشرفته چگونه برنامهی استراتژیک خودشان را تدوین کردهاند.
گزارشی که در ادامه تقدیم میشود، برنامههای استراتژیک انجمنهای باربری و مسافربری در چند ایالت آمریکا را بررسی و مقایسه کرده است. مطالعهی این گزارش به ما کمک میکند با مفهوم و روش تدوین برنامه استراتژیک بیشتر آشنا شویم.
کوشش شده است با ایجاد لینک، دسترسی به اصل اسناد به زبان انگلیسی برای علاقمندان تسهیل شود.
پیشگفتار
در حال حاضر عمدهترین تشکلهای ترابری کشوری در «خانه حمل و نقل» مستقر هستند: اتحادیههای شرکتهای تعاونی ۱) اتوبوسها؛ ۲) مینیبوسها؛ و ۳) سواریها؛ ۴) کانون انجمنهای صنفی کارفرمایی مؤسسات و شرکتهای حمل و نقل کالای برون شهری، ۵) انجمن سراسری بوژیداران؛ ۶) اتحادیهی انجمنهای شرکتهای تعاونی حمل و نقل بار کشور؛ ۷) کانون انجمنهای صنفی کارگری رانندگان ناوگان بار کشور؛ و ۸) کانون انجمنهای صنفی رانندگان شرکتهای مسافربری کشور.
هر یک از این تشکلهای سراسری، از همبستگی تمام انجمنهای محلی و شهرستانی خود ایجاد شدهاند. به عنوان نمونه، در کانون انجمنهای صنفی کارفرمایی مؤسسات و شرکتهای حمل و نقل کالای برون شهری ۱۱۷ انجمن صنفی کارفرمایی مؤسسات و شرکتهای حمل و نقل کالای برون شهری عضویت دارند، و در انجمن صنفی کارفرمایی مؤسسات و شرکتهای حمل و نقل کالای برون شهری تهران ۳۰۰ شرکت و مؤسسهی حمل و نقل کالا عضو هستند و حداقل تعداد شرکتها و مؤسسات مورد نیاز برای تأسیس یک انجمن در شهرستان، ده شرکت حمل و نقل کالاست.
با توجه به همین توضیحهای مجمل میتوان نتیجه گرفت که «خانه حمل و نقل» بخش عمدهی تمام دست در کاران بخش خصوصی حمل و نقل کالای برون شهری کشور را در خود جای داده است.
هرچند این نوشته، گزارش عملکرد خانه حمل و نقل نیست، اما در نگاهی گذرا به تاریخچهی کوتاه مدت خانهی حمل و نقل میتوان گفت که:
● تلاش چندین سالهی «خانه حمل و نقل» برای ایجاد شهرکهای حمل و نقل در تهران و سایر شهرستانها، و انتقال شرکتها و مؤسسات باربری از درون شهرها به این شهرکها؛
● تلاش مستمر «خانه حمل و نقل» برای اصلاح ساختار نظام حمل و نقل در کشور؛
● همکاریهای مداوم «خانه حمل و نقل» با مسؤلان سازمانهای دولتی برای اصلاح امور حمل و نقل کشور؛
● برعهده گرفتن بخشی از امور اجرایی مرتبط با شرکتهای حمل و نقل کشور؛
● همکاری با سازمانهای دولتی در ارایهی آموزش به دست در کاران صنعت حمل و نقل؛
● مشارکت در بهرهگیری از تکنولوژی آی.تی در حمل و نقل کشور؛ ● و در یک کلام؛ کوشش برای ارتقاء اثربخشی و کارآمدی نظام حمل و نقل کشور؛
بخشی از خطمشیهای خانه حمل و نقل بوده و خواهد بود.
با این همه، به نظر میرسد، با توجه به برنامهی ملی هدفمندسازی یارانهها، مشکلات فزایندهی زیستمحیطی ناشی از سوخت انرژی فسیلی، گران شدن مداوم حاملهای انرژی، بالا بودن آمار تلفات ناشی از حوادث رانندگی، و نقش تعیینکنندهی کاهش هزینههای حمل و نقل در کاهش هزینههای تولید و افزایش رقابتپذیری در کل اقتصاد ملی، خانه حمل و نقل مصمم است تا برنامهی راهبردی خود را برای ۵ سال آینده تدوین و منتشر کند.
به منظور آماده سازی شرایط ذهنی در تشکلهای عضو خانه حمل و نقل، از این پس اسنادی به منظور تبیین ضرورت تدوین برنامهی راهبردی و روشهای استاندارد این کار تهیه و در اختیار همکاران قرار خواهد گرفت. اکنون و در نخستین گام، و همزمان با برگزاری «جشنوارهی ملی حمل و نقل» در روز سهشنبه ۲۶ آذر ماه ۱۳۸۸، این سند تدوین و ارایه میشود.
این سند با مرور برنامههای استراتژیک چند انجمن حمل و نقل از کشورهای دیگر، خواهد کوشید تا عناصر اصلی یک برنامهی استراتژیک را استخراج و معرفی کند.
ضرورت تدوین برنامهی راهبردی
در مورد ضروت تدوین برنامهی استراتژیک سخنهای زیادی گفته شده است. در ابتداء بحث ببینیم اسناد مورد بررسی در این زمینه چه میگویند:
در مقدمهی برنامهی استراتژیک «انجمن مسافربری کالیفرنیا» برای سالهای ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۰ آمده است:
هدف هریک از اعضاء انجمن مسافربری کالیفرنیا انتقال مردم از جایی که هستند به جایی است که نیاز دارند باشند. و انجمن ما نیز روی همان هدف تمرکز دارد اما در مقیاسی متفاوت. اعضاء انجمن ما در تمام ردهها با صدای بلند اعلام کردهاند که انجمن مسافربری کالیفرنیا از تلاش آنان برای ارایهی سیستمهای حمل و نقل مسافر عمومی و رایگان به شهروندان کالیفرنیا حمایت میکنند.
صفحات پیشرو، نقش انجمن مسافربری کالیفرنیا در کمک به حمایت از اعضاء را بازتاب خواهد داد. این برنامه یک گام تکاملی و بیسابقه در فعالیت انجمن محسوب میشود که چشمانداز مشترک اعضاء از آیندهی ایالت کالیفرنیا را به نمایش میگذارد.
حیات اقتصادی و قدرت اجتماعی کالیفرنیا به توانمندی شهروندانش برای جا به جایی آزادنه و آسان در جوامعی وابسته است که به طور فزاینده شلوغ میشوند. این امر برای اعضاء انجمن مسافربری کالیفرنیا به معنای یک استراتژی است که تضمین کند شبکههای حمل و نقل میتوانند در یک فضای قانونی و مقرراتی مفیدتر عمل کنند. از همین رو، برنامهی استراتژیک ما، دفاع استراتژیک را همراه با تأکید بر منابع مالی برای خدمات حمل و نقل عمومی به اصلیترین اولویت خود تبدیل میکند.
علاوه بر تمرکز بر دفاع، اعضاء ما به اطلاعات و خدماتی نیاز دارند تا خدماتی را که ارایه میدهند بهبود بخشند. بنا بر این، برنامه استراتژیک ما تاریخ عنی انجمن مسافربری کالیفرنیا را در مشارکت دادن اعضاء در تدوین کنفرانسهای مفید سالانه، کمیتهها، گروههای کاری، نشستهای آموزشی، و سایر گفتگوها تداوم خواهد بخشید. اعضاء، رهبری ما و کارکنان انجمن با یکدیگر همکاری خواهند کرد تا به تبادل اطلاعات، ایجاد اجماع عمومی، و تدوین خط مشی انجمن بپردازند.
اخرین بند مقدمهی برنامه استراتژیک انجمن مسافربری کالیفرنیا میگوید:
به این ترتیب، تمام اعضاء ما با تدوین این برنامهی استراتژیک جامع برای انجمن مسافربری کالیفرنیا، در جهت تقویت خدمات حمل مسافر به تمام شهروندان کالیفرنیا متحد خواهند شد. و، در چشماندازی سهیم میشوند که برای موفقیت این برنامه در توسعهی حمل و نقل عمومی سالم، کارآمد و درخشان اساسی است.
در ادامهی این نوشته، سایر عناصر اساسی برنامهی استراتژیک انجمن مسافربری کالیفرنیا برای سالهای ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۰ را بررسی خواهیم کرد. اما تأمل در مقدمهی این سند که ترجمهی بخش اصلی آن ارایه شد، نشان میدهد که رویکرد و هدف اصلی اعضاء انجمن مسافربری کالیفرنیا، ارایهی خدمات بهتر، و سالمتر به شهروندان کالیفرنیایی است و از طریق ارایهی خدمات با کیفیت برتر است که منافع اعضاء انجمن نیز تأمین خواهد شد.
معمولاً «بیانیهی مأموریت» یکی از عناصر اولیهی تدوین هر برنامهی استراتژیک محسوب میشود، اما پیش از پرداختن به این موضوع، ضروری است مقدمهی برنامهی استراتژیک چند انجمن حمل و نقل دیگر را نیز مرور کنیم.
«انجمن ترابری همگانی آمریکا» (ا.ت.ه.آ) در سال ۱۸۸۲ تأسیس شده است. ۱۰ اکتبر سال ۲۰۰۴ میلادی هیأت مدیرهی این انجمن «برنامه استراتژیک» برای سالهای ۲۰۰۵ تا ۲۰۰۹ را تصویب کرد. در پیشگفتار این برنامه نیز به نکات جالبی اشاره شده است که به صورت غیرمستقیم ضرورت تدوین برنامهی استراتژیک را مورد بررسی قرار داده است. ترجمهی بخشهایی از آن:
این برنامه استراتژیک بر اساس تعهد «انجمن ترابری همگانی آمریکا» (ا.ت.ه.آ) به تقویت و بهبود ترابری همگانی تدوین میشود. اعضاء متنوع ا.ت.ه.آ در حمایت از ترابری همگانی متحد هستند. ما به نقش اساسی که ترابر همگانی، هم در درون و هم در بین جوامع، برای مردمی که وابسته به خدمات ما هستند و برای کسانی که به صورت غیرمستقیم منتفع میشوند، ایفاء میکند اذعان داریم.
ترابری همگانی:
◊ به مردم در تمام مسیرهای زندگیشان، آزادی رفت و آمد، دسترسی، فرصت و انتخاب اعطاء میکند؛
◊ از طریق افزایش در درآمد کسب و کار، افزایش در ارزشهای املاک و مستقلات، و درآمدهای مالیاتی بیشتر به جوامع سود میرساند؛
◊ مشاغل پایدار ایحاد میکند- ۴۷۵۰۰ شغل برای هر یک میلیارد دلار سرمایهگذاری و کسب ۶ برابر بازگشت سرمایه در بخش همگانی؛
◊ با کسب و کار درخشان و مراکز شغلی از سلامتی و سرزندگی جوامع حمایت میکند؛
◊ از نظر زیست محیطی گزینههای مسؤلانه و ایمن ارایه میدهد که شلوغ ترافیک، سروصد، و آلودگی هوا را کاهش داده و ریسکهای سلامتی را کم میکند؛
◊ توانایی جامعه برای واکنش در حوادث غیرمترقبه و تهدیدهای امنیتی را ارتقاء میبخشد؛
◊ کل نظام ترابری را برای تمام کاربران آن، اعم از انسان و بار، بهبود میدهد.
با چنین مزایایی ما لازم داریم که ترابری همگانی را به نحو گستردهتری در دسترس بگذاریم. نزدیک به نیمی از خانوادههای ایالات متحده به خدمات کافی ترابری همگانی دسترسی ندارند. با افزایش سن جمعیت ما، ترابری همگانی برای حمایت و حفظ تحرک شهروندان ما اهمیت باز هم بیشتری مییابد.
ما باید از سرمایهگذاریهایی حمایت کنیم که:
◊ خدمات ترابری همگانی موجود را حفظ کند و گسترش دهد و ارتباطات با سایر انواع ترابری را ارتقاء بخشد؛
◊ کسانی را که در صنعت ما کار میکنند یا مایلند کار کنند، مورد حمایت قرار دهد؛
◊ استفاده از تکنولوژیهای نوظهور و پیشرفته را برای اثربخشتر و کارآمدتر ساختن ترابری همگانی تقویت نماید.
ا.ت.ه.آ باید موفقیتهای خودش را از طریق همکاریهای دفاعی گروههای ترابری یا غیرترابری با مزایای ترابری همگانی کسب کند. آیندهی ترابری همگانی به صدای متحد ما، تعهد ما به عمل، و به توانایی تطابق با تغییرات مؤثر بر فضای صنعت ما بستگی خواهد داشت. نقش پیشدستانهی ا.ت.ه.آ با اعضاء و شرکایش سبب خواهد شد که بر چالشها غلبه کنیم. چشمانداز، مأموریت، و ارزشها در برنامهی استراتژیک ا.ت.ه.آ از این تعهد حمایت میکنند؛ و هدفها و استراتژیهای انجمن چشمانداز و ارزشهای انجمن را به عمل ترجمه خواهند کرد.
در مورد ضرورت تدوین برنامهی استراتژیک دلایل بیشتری میتوان ارایه داد. از جمله اینکه، پس از تدوین برنامهی استراتژیک است که یک سازمان میتواند برنامههای عملیاتی یک سالهی خود، و نیز بودجهی سالانهی خود را مدون کند و به اجرا بگذارد و در پایان هر سال نسبت به میزان پیشرفتها و دستاوردها به ارزیابی بپردازد.
روش تدوین برنامهی استراتژیک
در مورد روش تدوین برنامهی استراتژیک در انجمنهای صنفی کارفرمایی اسناد بسیار زیادی در دسترس است. یکی از این اسناد را «دفتر اقدامهای کارفرمایی» وابسته به سازمان بینالمللی کار در یک بستهی آموزشی چهار جلدی به نام «تشکلهای کارفرمایی کارآمد» منتشر کرده است. دومین کتاب این مجموعه با عنوان «رویکرد استراتژیک به مدیریت تشکلهای کارفرمایی» در مورد روش تدوین برنامههای استراتژیک در انجمنهای کارفرمایی است. این بستهی آموزشی از سوی کانون عالی انجمنهای صنفی کارفرمایی ایران در دست ترجمه است و تا کنون بخشهایی از ترجمهی این کتابها نیز در «شبکه اطلاعرسانی کارفرمایان ایران» (شاکا) منتشر شده است.
بخش دوم این کتاب راهنما در مورد «برنامهریزی استراتژیک در تشکلهای کارفرمایی» است. در مقدمهای این بخش از کتاب، این جملهی زیبا از «سنکا»، فیلسوف، سیاستمدار و دراماتیست یونان باستان نقل شده که گفته است: «کسی که نداند عازم کدام بندر است، هیچ بادی به دردش نمیخورد». در ادامهی همین بخش از کتاب، نکات مهمی در مورد ضرورت و روش تدوین برنامهی استراتژیک در تشکلهای کارفرمایی مطرح شده است و مرور برنامههای استراتژیک انجمنهای ترابری مورد بررسی نیز نشان میدهد که آنها هم از همین روشهای استاندارد استفاده کردهاند. به عنوان نمونه، بخشی از پیشگفتار پیشنویس برنامهی استراتژیک انجمن ترابری همگانی آمریکا برای سالهای ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۴ که در اکتبر سال ۲۰۰۹ منتشر شده، به همین موضوع اختصاص یافته است. ترجمهی این بخش از این سند در ادامه نقل میشود:
روند برنامهریزی استراتژیک
محل شروع برنامه استراتژیک ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۴ انجمن ترابری همگانی آمریکا (ا.ت.ه.آ) یک گفتگوی آزاد با اعضاء انجمن از ژانویه تا ژوئیهی سال ۲۰۰۹ (۶ ماه) بود. هدف این گفتگو این بود که امیدها و رویاهای اعضاء انجمن برای ۵ سال آینده و نحوهی کمک انجمن به تحقق هدفهای اعضاء درک شود.
انجمن از از ژانویه ۲۰۰۹ نشستهای طوفان ذهن در پنج کنفرانس عمدهی خود، و نیز با تعدادی از کمیتههای انجمن و همچنین از طریق تلهکنفرانس برگزار کرد و در ژوئن ۲۰۰۹، یک پژوهش آنلاین (اینترنتی) انجام داد که تمام اعضاء میتوانستند در آن شرکت کنند.
نشستهای طوفان ذهن در برنامههای زیر برگزار شدند:
◊ سمینار مدیران اجرایی ترابی انجمن
◊ کنفرانس قانونگذاری انجمن
◊ کنفرانس اتوبوس و پاراترانزیت
◊ کنفرانس ریلی انجمن
◊ سمینار اعضاء بودر ترانزیت انجمن
به علاوه، کمیتههای زیر نیز در دستورکارهای خود زمانی را به نشستهای طوفان ذهن اختصاص دادند:
◊ اعضاء کسبوکار بورد فرمانداران ◊ منابع انسانی
◊ بنگاههای کوچک
◊ بازاریابی و ارتباطات
◊ تحقیق و تکنولوژی
◊ دسترسی
◊ امور ایالتی
◊ خطمشی و برنامهریزی
برنامههای استراتژیک کمیتههای «اعضاء کسبوکار بورد فرمانداران» و «تحقیق و تکنولوژی» همچنین در تدوین برنامهی استراتژیک انجمن مورد استفاده قرار گرفت. نشستهایی نیز با رهبری انجمن در سال ۲۰۰۹ و با انجمن ترابری ایالت واشینکتن برگزار شد.
هدف از گفتگوها با اعضاء انجمن یافتن پاسخ پرسشهای کلیدی زیر بود:
۱. در ۵ سال آینده، کدامیک از گرایشها (سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، زیست محیطی، تکنولوژی، قانونی، و صنعتی) احتمال بیشترین تأثیر را بر کارکردها/کسبوکار سازمان شما خواهد گذاشت؟ و چرا؟
۲. با توجه به بروز این گرایشها، اگر اکنون بتوانید، برای موفقیت سازمان خود در ۵ سال آینده در میان سایر کارهایی که انجام میدهید، دوست دارید چه کاری انجام دهید که قبلاً انجام نمیدادید یا امیدوارید که بتوانید همان کار را ادامه بدهید؟
۳. موفقیت سازمان شما در ۵ سال آینده، و در قالب شاخصهای هدفها/عملکرد، به چه معناست؟
۴. دوست دارید انجمن برای تحقق این هدفها چه کمکی به شما بکند؟
۵. مایلید در این صنعت چه همکاریهایی با همکاران خود داشته باشید تا به تحقق هدفهای شما کمک کند؟
انجمن، برای دریافت یک نگرش ۳۶۰ درجهای نسبت به خود، نظر تعدادی از سازمانهایی را که با آنها ارتباط و همکاری مستمر دارد جویا شد. این سازمانها در مصاحبههای فردی در مورد چشماندازهایشان نسبت به انجمن ترابری همگانی آمریکا و آیندهی آن شرکت کردند: سازمان ترابری فدرال، سازمان راهآهن فدرال، انجمن ترابری محلی آمریکا، بنیاد ترابری، سمینار ترابری زنان، انجمن سازندگان جاده و ترابری، اتحادیه ترابری متحد، و نیز مجلههای ترابری تودهای و عصر راهآهن.
بیانیهی مأموریت
تقریباً در تمام اسناد مربوط به برنامهریزی استراتژیک، تدوین بیانیهی مأموریت به عنوان یکی از نخستین گامها در روند تدوین برنامهی استراتژیک معرفی شده است. با این همه، مرور پیشنویس برنامهی استراتژیک انجمن ترابری همگانی آمریکا برای سالهای ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۴ نشان میدهد که این انجمن، در برنامههای استراتژیک قبلی خود در مورد بیانیهی مأموریت به اجماع رسیده بوده است و شاید به همین دلیل، مستقیماً به تحلیل شرایط در ۵ سال آینده پرداخته است. این انجمن، در برنامهی استراتژیک خود برای سالهای ۲۰۰۵ تا ۲۰۰۹ چشمانداز و مأموریت خود را در جملات کوتاه زیر بیان کرده است: چشمانداز: نیرویی پیشتاز بودن در پیشبرد ترابری همگانی، مأموریت: تقویت و ارتقاء ترابری همگانی، ارزشهای اساسی: رهبری، کرامت، تعالی، تنوع، انصاف و برابر، کارگروهی، حرفهایگرایی، و پاسخگویی.
بخش سوم کتاب راهنمای تدوین استراتژی نیز به تدوین بیانیهی مأموریت در تشکلهای کارفرمایی اختصاص یافته است. اما پیش از بررسی نکات اساسی آن بخش کتاب، شاید مفید باشد تا بیانیهی مأموریت چند انجمن ترابری را مرور کنیم.
انجمن ترابری کالیفرنیا، در برنامهی استراتژیک خود برای سالهای ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۰، چشمانداز خود را اینگونه تعریف کرده است:
سیستمهای ترابری همگانی کارآمد، اثربخش و full funded در یک شبکه متوازن حمل و نقل عمل کنند.
مأموریت این انجمن نیز اینگونه صورتبندی شده است:
حمایت از نیازهای سیستمهای ترابری همگانی کالیفرنیا از طریق دفاع و آموزش.
ملاحظه میکنید که این دو انجمن، چگونه مهمترین هدف خود و نیز مهمترین روشهای دستیابی به هدفهای خود را در جملاتی به این کوتاهی و در عین حال، با این همه شفافیت و دقت بیان کردهاند. به نظر میرسد تعریف چشمانداز و مأموریت به این شیوه، همانند ستارهی قطبی همیشه ناوخدا را در هدایت کشتی انجمن در مسیر درست رسیدن به بندر مقصود، مدد میرساند.
انجمن باربری مریلند نیز، که در سال ۱۹۳۵ تأسیس شده چشمانداز خود را اینگونه تعریف کرده است:
تأمین نیازهای اساسی اعضاء متنوع خود از طریق تلاش پیشدستانه برای ارتقاء قوانین، تلقیها و عملکرد صنعت که صنعت باربری مریلند را تقویت میکنند تا نیازهای اساسی زندگی را به روش ایمن، سودمند، و اجتماعی تأمین نماید
مأموریت انجمن باربری مریلند:
حمایت و دفاع از صنعت باربری ایمن، اثربخش و سودمند در تمام بخشهای و صنایع، صرفنظر از اندازه، و نوع عملکرد هر کدام.
بیانیهی مأموریت انجمن باربری ویرجینا:
مأموریت انجمن باربری ویرجنیا عبارت است از تلاش برای آنکه ویرجنیا به بهترین ایالت در سطح ملی بدل شود که یک شرکت باربری در آن مستقر شود و کار کند.
این انجمن تحقق هدفهای خود را از طرق زیر دنبال میکند:
◊ نمایندگی منابع صنعت باربری ویرجینیا و خدمت به آن؛ ◊ دفاع از منافع باربری در تمام سطوح دولت؛
◊ بهبود تصویر، اثربخشی، رقابتپذیری و به صرفهبودن صنعت باربری؛
◊ ارایهی برنامههای آموزشی؛
◊ ارتقاء ایمنی و امنیت بزرگراهها و رانندگان؛، و
◊ تلاش برای فضای کسبوکار بهداشتی.
مرور اسناد انجمنهای باربری و مسافربری آمریکا نشان میدهد که بدون استثناء تمام آنها بیانیهی مأموریت خود را تدوین کردهاند و هرچند هیچ یک از آنها از روی دیگری رونویسی نشده است، با این همه عناصر مشترک در میان آنها به وضوح قابل رؤیت است. این عناصر، در واقع همان نکاتی هستند که در کتاب «راهنمای تدوین استراتژی» سازمان بینالمللی کار به آنها اشاره شده است. اما پیش از پرداختن به آن عناصر، بد نیست بیانیهی مأموریت «انجمنهای باربری آمریکا» نیز مورد توجه قرار بگیرد.
گفتنی است که «انجمنهای باربری آمریکا» که در سال ۱۹۳۳ و از انجمنهای باربری ایالتهای آمریکا تأسیس شده، حدود ۳۷۰۰۰ شرکت باربری را تحت پوشش دارد و این «انجمنها» وظیفهی خود میداند که از منافع این شرکتها در برابر شعبات قضایی، قانونگذاری و اجرایی دولتی ایالتی و فدرال دفاع کند. «انجمنهای باربری آمریکا» بیانیهی مأموریت خود را در ۶ بند تدوین کرده است. ترجمهی آنها:
◊ خدمت به و نمایندگی از منافع صنعت باربری با یک صدای متحد؛
◊ تأثیر مثبت بر کارکردهای دولتی ایالتی و فدرال؛
◊ بهبود تصویر، اثربخشی، کارآمدی، رقابتپذیری، و سودمندی صنعت باربری؛
◊ ارایهی برنامههای آموزشی و تحقیق صنعتی؛
◊ ارتقاء ایمنی و امنیت در بزرگراههای ملت و در میان رانندگان مان؛ و
◊ تلاش برای فضای بهداشتی کسبوکار.
ملاحظه میشود که «انجمنهای باربری آمریکا» بیانیهی مأموریت خود را از ترکیب جملاتی تدوین کرده که انگار از بیانیهی مأموریت انجمنهای باربری ایالات اقتباس کرده است.
همانطور که پیشتر گفته شد، بخش سوم کتاب راهنمای تدوین استراتژی سازمان بینالمللی کار به تدوین بیانیهی مأموریت اختصاص یافته است. در قسمتی از این بخش آمده است که یک بیانیهی مأموریت خوب باید:
● اعضاء، کارکنان انجمن، سازمانهای شریک، و مردم را از دلایل دقیق وجود انجمن آگاه سازد؛
● نقطهی اتکاء صریحی برای تدوین استراتژی و هدفهای خرد انجمن ارایه دهد، و اولویتها را برای تخصیص منابع و تعیین وظایف مشخص کند؛
● به عنوان منبعی برای اتحاد و الهام اعضاء و کارکنان در تحقق هدفهای سازمانی عمل کند.
مرور بیانیههای مأموریت انجمنهای باربری و مسافربری که تا کنون معرفی شدند نشان میدهد که سه خصوصیات فوق، در واقع مهمترین عناصر یک بیانیهی مأموریت استاندارد هستند. پرسش بعدی این است که پس از تدوین و تصویب بیانیهی مأموریت چه باید کرد؟
توافق بر سر اولویتها
عنوان چهارمین بخش از کتاب راهنمای تدوین استراتژی سازمان بینالمللی کار «توافق بر سر اولویتها» است. این کار چگونه ممکن میشود؟
در سند پیشنویس برنامهی استراتژیک انجمن ترابری همگانی آمریکا برای سالهای ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۴ این تجربه تشریح شده است. ترجمهی آن:
روند برنامهریزی استراتژیک چند نیاز اساسی اعضاء ا.ت.ه.آ را نشان داد. غرض از روند برنامهریزی استراتژیک تدوین هدفهای کلان استراتژیک و هدفهای خرد و اقدامهای کلیدی است که در طول ۵ سال آتی به این نیازها پاسخ خواهند داد. به این ترتیب، ۵ هدف استراتژیک استخراج شده عبارتند از:
۱. پایداری اقتصادی
۲. پایداری زیستمحیطی
۳. نیروی کار با کیفیت
۴. سیستمهای حمل و نقل ایمن و قابل اتکا
۵. ترابری همگانی: ارزشاساسی برای همه
در این برنامه، برای هر یک از هدفهای کلان فوق، تعدادی هدف خرد با اولویت شناسایی شده که راهنمای تحقق هدفهای کلان هستند. برای هر یک از هدفهای خرد نیز تعداد اقدام کلیدی و استراتژی استخراج شده که نشان میدهند هدفهای خرد چگونه باید محقق شوند.
برای انجمن مهم است که به صورت دورهای برنامه را مرور کند تا دریابد که روند اجرا چگونه پیش رفته است. در برنامهی نهایی شاخصهای کارآمدی نیز گنجانده خواهد شد و ظرفیت و منابعی که انجمن برای اجرای موفقیتآمیز این برنامه نیاز دارد شناسایی میشوند.
این پیشنویس برنامهی استراتژیک به کمیتهی اجرایی، به هیأت مدیره، و به اعضاء ا.ت.ه.آ ارایه خواهد شد تا در نشست سالانهی انجمن نظرات و نکات افزودنی را مطرح کنند. همچنین از طریق سایت انجمن تا ۳۱ اکتبر ۲۰۰۹ پیشنهادها درخواست خواهد شد.
کمیتهی اجرایی انجمن ویرایش نهایی برنامهی استراتژیک را در نوامبر سال ۲۰۰۹ ملاحظه خواهد کرد. برنامهی استراتژیک در شکل نهایی خود تا مارس ۲۰۰۹ برای تصویب به هیأت مدیرهی انجمن تقدیم میشود.
تقریباً همین نکات در چهارمین بخش کتاب راهنمای تدوین استراتژی سازمان بینالمللی کار نیز به تشکلهای کارفرمایی توصیه شده است. در آغاز این بخش آمده است:
برای پیشنویسی برنامهی استراتژیک یک تشکل کارفرمایی لازم است به موضوعهای زیر توجه کند:
● تشکل کارفرمایی اکنون کجا ایستاده است؛
● وضعیت فعلی بازار از جمله تحلیل رقبا و فضای حاکم بیرونی؛
● اخذ تصمیم در مورد اینکه اولویتهای تشکل چه باید باشد؛
● تدوین استراتژیها برای تحقق هدفهای خرد.
در قسمت دیگری از همان بخش کتاب تأکید شده که «مهارت واقعی در تدوین برنامهی استراتژیک در مرحلهی سوم یعنی به اخذ تصمیم در مورد اولویتهای سازمان نهفته است».
بدیهی است بعد از تعیین اولویتهاست که استخراج استراتژیها آغاز خواهد شد. بنا به توصیف کتاب راهنمای تدوین استراتژی سازمان بینالمللی کار، و بر اساس روش تحلیل «نقاط ضعف -قوت، فرصت – تهدید»، به طور کلی چهار دسته استراتژی قابل استخراج خواهد بود که عبارتند از:
استراتژیهای نقطهی قوت – فرصت در پی فرصتهایی میگردند که با نقاط قوت تشکل کارفرمایی جور هستند.
استراتژیهای نقاط ضعف – فرصت در پی فائق آمدن بر نقاظ ضعف هستند تا فرصتها را تعقیب کنند.
استراتژیهای نقاط قوت – تهدید روشهایی را شناسایی میکننند که تشکل میتواند از طریق آنها نقاط قوتش را برای کاهش آسیبپذیریهای خود نسبت به تهدیدهای بیرونی مورد استفاده قرار دهد.
استراتژیهای نقاط ضعف – تهدید یک برنامهی دفاعی برای پیشگیری از تبدیل نقاط ضعف به نقاط آشکار آسیبپذیر تدوین میکند.
تجربههای میدانی
تجریههای میدانی انجمن ترابری همگانی آمریکا نیز نشان میدهد که روشهای ارایهی شده در کتاب راهنمای تدوین استراتژی سازمان بینالمللی کار میتواند واقعاً مفید باشد.
در بخش «هدفهای استراتژیک» سند پیشنویس برنامهی استراتژی انجمن ترابری همگانی آمریکا برای سالهای ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۴ روش تدوین هدفها تشریح شده است.
همانطور که پیشتر گفته شد، از طریق نظرسنجی از اعضاء انجمن مشخص شده بود که «پایداری اقتصادی» مهمترین خواستهی اعضاء انجمن بوده است. اعضاء این موضوعها را به عنوان خواستههای خود مطرح کرده بودند: نیاز به سرمایهی بیشتر و تضمینشدهتر، منابع اقتصادی مستقل بیشتر برای تأمین مالی، توازن ساختاری در هزینه – درآمد، درک عمومی بیشتر نسبت به تأمین مالی ترابری همگانی
با توجه به موضوعهای فوق که از سوی اعضاء انجمن مطرح شده، هدف کلان زیر به عنوان نخستین هدف انجمن صورت بندی شده است: حمایت از اعضاء در توسعهی یک ساختار مالی پایدار اقتصادی برای صنعت ترابری همگانی که نیازها و درخواستهای فعلی و آتی برای رشد را تأمین کند.
توجه دارید که چگونه درخواستها و موضوعهای متنوع و متعددی مالی که از سوی اعضاء انجمن مطرح شده، در قالب یک هدف کلی و انتزاعی صورت بندی شده است. در مرحلهی بعدی باید این هدف کلان به هدفهای خرد ترجمه شود و برای تحقق هر کدام از آنها تعدادی اقدام کلیدی نیز مشخص شود. ترجمهی ادامهی سند که به همین موضوع ارتباط دارد:
۱. کمک به اعضاء برای کسب منابع سرمایهای و فعالیتهای مالی متنوعتر و با ثباتتر
الف. راهاندازی یک کمپین [اردوی] دفاعی کارآمد برای تصویب یک لایحهی قانونی شامل منابع تضمین شده و با ثبات درآمد از منابع دیگر برای تأمین سرمایهگذاری آتی و امن فدرال
ب. شناسایی و دفاع برای منابع درآمدی جدید و متنوع و جریانهای درآمدی ضد تورمی
پ. تدوام آموزش و هدایت صنعت از طریق روندهای تأمین مالی در در سازمان ترابری فدرال و آژانسهای دیگر، به ویژه به نحوی که الزامهای جدید به منابع جدید تأمین مالی وابسته باشند
ت. تداوم عرضهی ابزارهایی به اعضاء، همچنین با مشارکت انجمنهای ایالتی، برای همکاری مؤثرتر با قوهی مقننه ایالت به علاوهی سایر تشکیلات اصلی تأمین مالی
۲. حمایت از اعضاء در شناسایی، تدوین و اجرای مدلهای جدید کسب و کار برای آنکه صنعت ترابری پایدارتر، مشتریمدارتر، و با سایر مدلها رقابتیتر باشد
الف. شناسایی مدلهای جدید کسب و کار که برای ترابری همگانی کاربردی و رابطهی هزینه و درآمد در آنها پایدار باشد
ب. شناسایی، تحقیق و ارتباط در مورد مدلهای مالی و سرمایهگذاری بینالمللی و فرصتهای جدید دیگر برای مدلیهای اقتصادی پایدار در ترابری همگانی
۳. کمک به گسترش بازار برای کسب و کارهای مرتبط با ترابری همگانی
الف. تداوم بخشیدن به سرمایه گذاری بخش خصوصی در بازار ترابری همگانی، پیگیری گرایشها و فرصتهای سرمایهگذاری
ب. تدوام همکاری با ادارهی بینالمللی «سازمان ترابری فدرال» و تلاشهای آنان برای ارتقاء کسب و کار ایالات متحده در خارج
پ. برعهدهگیری مأموریتهای تجاری بیشتر (مجازی یا واقعی) برای کشورهای مرتبط برای اعضاء تجاری انجمن ترابری همگانی آمریکا
۴. ارتقاء درک مردم از تأمین مالی ترابری همگانی
الف. آموزش مردم، سیاستمداران و سیاستگذاران در این مورد که چرا تآمین مالی لازم است و مشارکت دادن قانوننویسان در افزایش تأمین مالی از طریق ارتقاء آگهی نسبت به مسائل ترابری همگانی و ارزش سرمایهگذاری در ترابری همگانی یا هزینههای سفر با خودرو
ب. ارتقاء آگاهی مردم از طریق تداوم توجه به رسانههای مرتبط با اهمیت تأمین مالی ترابری همگانی
پ. تدوین یک دستورکار برای حمایت مالی بیشتر از ترابری همگانی از طریق ائتلاف چندین شریک کلدی ترابری
همانطور که پیشتر گفته شد، انجمن ترابری همگانی آمریکا در جریان نظرسنجی از اعضاء برای تدوین برنامهی استراتژیک خود برای سالهای ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۴، پنج هدف کلیدی را شناسایی کرده بود. در ادامهی این سند، برای چهار هدف دیگر نیز، به همین ترتیب عمل شده است. یعنی براساس درخواستها و تقاضاهای اعضاء حول یک موضوع مشخص، یک هدف کلان صورت بندی شده است و در ادامه، برای تحقق همان هدف کلان، چند هدف خرد استخراج شده است، و در مرحلهی بعد، برای تحقق هر هدف خرد نیز چندین اقدام کلید طراحی کردهاند. (علاقمندان به کسب اطلاعات بیشتر میتوانند به شبکه اطلاع رسانی انجمن حمل کالای تهران مراجعه کنند).
شکل نهایی یک برنامه استراتژیک
سند برنامهی استراتژیک انجمن ترابری همگانی آمریکا برای سالهای ۲۰۰۵ تا ۲۰۰۹ شکل نهایی برنامهی استراتژیک این انجمن را نشان میدهد و میتوان انتظار داشت که پیشنویس برنامهی استراتژیک این انجمن برای ۵ سال آتی نیز سرانجام به شکل نهایی منتشر شود.
در سند نهایی، پس از «پیشگفتار»، هدفهای هفتگانهی استراتژیک انجمن برای سالهای ۲۰۰۵ تا ۲۰۰۹ بیان شده است. این هدفها عبارت بودهاند از:
۱. سفر
ارتقاء خدماتی که از تلاشهای اعضاء برای افزایش گزینهها در سفر و مسافربری حمایت میکنند.
۲. نشاط اقتصادی
افزایش خدماتی که از تلاشهای اعضاء برای تقویت نشاط اقتصادی و صنعت ترابری همگانی و جوامعی که به آنها خدمت میکنند حمایت خواهند کرد.
۳. دفاع
حمایت و دفاع از ترابری همگانی از طریق نفوذ و آموزش سیاستگذاران در سطح فدرال و مساعدت به اعضاء در شکلدهی به سیاستهای مطلوب ترابری همگانی در سطح ایالات و محلات
۴. تصویر
بهبود تصویر برابری همگانی
۵. مردم و سازمانها
ارتقاء خدمات به اعضاء که نقاط قوت و اثربخشی سازمانهای آنان را تقویت میکند
۶. ایمنی و امنیت
ارایهی خدمات،استانداردها، و فعالیتهای کارآمد که برای مسافران ترابری همگانی، کارگران، و جوامع فضایی امن و ایمن فراهم میآورند
۷. توسعهی انجمن
تقویت انجمن برای ارایهی خدمات بهتر به اعضاء
مقایسهی هدفهای هفتگانهی انجمن ترابری همگانی آمریکا در برنامهی استراتژی سالهای ۲۰۰۵ تا ۲۰۰۹ با هدفهای پنجگانهی برنامهی استراتژیک این انجمن برای سالهای ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۴ نشان میدهد که هدفهای برنامهی دوم به میزان قابل توجهی پیچیدهتر و ساختاریتر شدهاند.
علاوه بر این، سند نهایی اول با پیشنویس دوم تفاوتهای دیگری نیز دارد. از جمله اینکه، در برنامهی اول، زیر هر هدف استراتژیک، و در یک جدول دو ستونی، «خروجی» ها در یک ستون و «شاخصها» در ستون مقابل ارایه شدهاند. و خارج از جدول نیز تعدادی استراتژی برای تحقق همان هدف فهرست شده است. به عنوان نمونه، برای هدف اول که عبارت از «سفر» است، سه «خروجی» تعریف شده است و در برابر هر یک از این خروجیها، چند شاخص کمی و قابل اندازهگیری تعریف و ارایه شده است.
هدف استراتژیک اول: سفر
خروجیها شاخصها
الف. منابع افزایش یافته برای رشد خودورسواری و ارتقاء کیفیت خدمات ترابری همگانی الف. ۱. تعداد بیشتری از منابع بهبود یافته برای توزیع اطلاعات الف. ۲. نظرات مثبت تعداد بیشتری در مورد خودروسواری، کیفیت خدمات، گزینههای ترابری، و بهبودها در اثربخشی
الف. ۳. تغییرات مثبت در آمار مسافر
ب. کارآمدی افزایش یافته در نشستها، کارگاههای آموزشی و تالارهای گفتگوی (فارمها) که به توسعهی سفر و خدمات مشتری اختصاص یافتهاند.
ب. ۱. نظرات مثبت از اعضاء در مورد کیفیت نشستها، و
کارگاههای آموزشی تالارهای گفتگو
پ. ابزارهایی برای استفادهی اعضاء که درک مقامات محلی و کسبوکار را نسبت به عوامل مؤثر بر سفر ارتقاء میدهد پ. ۱. افزایش منابع مورد هدف و مورد استفاده توسط اعضاء انجمن ترابری همگانی آمریکا
به همین ترتیب، برای هر هدف استراتژیک، یک مجموعهی «خروجی» پیشبینی شده که باید طی ۵ سال حاصل شود. و برای اندازهگیری این خروجیها نیز یک مجموعهی شاخصهای کمی و قابلاندازهگیری تعریف و ارایه شده است تا بتوان با استفاده از آنها میزان تحقق خروجیهای هر هدف استراتژیک را اندازهگیری کرد.
همانطور که گفته شد، زیر هر جدول، مجموعهای از راهکارها یا استراتژیها نیز برای تحقق همان هدف تعریف و فهرست شده است. به عنوان نمونه، برای تحقق هدف دوم، که «نشاط اقتصادی» است، ۹ راهکار تدوین شده است. ترجمهی برخی از آنها:
۱. افزایش تعداد و استفاده از فارمها [تالارهای گفتگو] در مورد «بهترین سرمشق»ها
۲. ارایهی شبکههای بیشتری از فرصتها در میان اعضاء انجمن
۳. ایجاد سازوکارهایی برای توزیع اطلاعات و آگاهیهای مربوط به بازار
۴. افزایش تبادل اطلاعات، ابزارها، و روندهای ابتکاری برای اعضاء تا درآمد خود را ارتقاء دهند
۵. تداوم توسعه و استفاده از فارمها برای بحث در مورد مسائل کسب و کار
هدفهای سهگانه
بر خلاف برنامهی استراتژیک انجمن ترابری همگانی آمریکا، برنامهی استراتژیک انجمن مسافربری کالیفرنیا برای سالهای ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۰، فقط سه هدف استراتژیک تعریف شده است. این هدفها عبارتند از:
۱. دفاع
تأثیرگذاری بر سیاستگذاران تا سیاستهایی را تصویب و تأمین مالیهایی را حمایت کنند که ترابری همگانی را حمایت کرده و بهبود میبخشند.
۲. خدمات به اعضاء
ارایهی اطلاعات به موقع و خدمات جامع به اعضاء تا اثربخشی و کارآمدی سازمانهای آنان بهبود یابد.
۳. مدیریت و توسعهی سازمانی
ارتقاء توانمندیهای انجمن از طریق تدارک منابع مالی کارکنان خبره، برنامههای کاری، مشارکت اعضاء، و روندهای مدیریتی، تا به هدفهایش دست یابد.
در سند برنامهی استراتژیک انجمن مسافربری کالیفرنیا نیز به همین شیوهی استاندارد عمل شده است. به این معنا، که زیر هر یک از هدفهای سهگانهی استراتژیک، چند دستاورد یا خروجی پیشبینی شده است. برای هر خروجی نیز چند شاخص کمی و قابلاندازهگیری ارایه شده و زیر این خروجیها و شاخصها نیز تعدادی استراتژی یا تاکتیک برای تحقق آن هدف فهرست شده است. به عنوان نمونه، برای هدف استراتژیک سوم، ۷ نتیجه و برای آنها، ۱۶ شاخص اندازهگیری و برای تحقق هدف، ۱۰ راهکار تدوین و تعریف شده است. ترجمهی برخی از نتایج و شاخصهای مربوط به هدف سوم: توسعه و مدیریت سازمانی
نتیجهی الف:
افزایش تعداد کلی اعضاء شاخصها:
الف. ۱. رشد سالانهی خالص در تعاد اعضاءنسبت به سال قبل
الف. ۲. جذف اعضاء از تمام بخشهای صنعت
نتیجهی ب:
سازمانهایی که در هر حوزهی انتخابی به انجمن ملحق میشوند. شاخصها:
ب. ۱. دست کم یک عضو در هر حوزهی ایالتی و حوزهی کنگرهای.
نتیجه پ:
افزایش رضایت اعضاء
شاخصها: پ. ۱: افزایش استفاده از محصولات و خدمات انجمن
پ. ۲. نظرسنجی سالانه انجام میشود. نتایج این نظرسنجی ارتقاء مثبت در هر سه عرصهی دفاع از اعضاء، خدمات به اعضاء و مدیریت سازمانی را نشان دهد.
ارزیابی و بازنگری برنامه
معمولاً آخرین قسمت هر برنامهی استراتژیک به زمانبدی اجرای برنامهی استراتژیک، ارزیابی سالانه و بازنگری برنامه اختصاص مییابد.
به دلیل تحولات سریع و اجتناب ناپذیر در جوامع بشری بسیار طبیعی است که برنامههای استراتژیک نیز مورد بازنگری قرار بگیرند و اولویتهای آنها تعدیل و اصلاح شود. با این همه اگر قرار باشد اولویتهای استراتژیک یک تشکل کارفرمایی مانند بید به هر بادی بلرزد، دیگر نمیتوان از استراتژی و برنامهی استراتژیک سخن گفت. به همین دلیل شاید لازم باشد شرط تغییر در اولویتهای یک برنامهی استراتژیک نیز، درست مانند مصوبات یک مجمع یا یک هیأت مدیره، بسیار سختتر از تصویب اولویتها باشد. این سختگیری کمک میکند تا از بیثباتی در یک تشکیلات جلوگیری شود و هر نشست هیأت مدیره، اولویتهای سازمانی را از این طرف به آن طرف پرتاب نکند.
به خاطر حفظ ثبات در یک تشکیلات است که بازنگری در برنامههای استراتژیک نیز معمولاً به صورت سالانه و در مجامع سالانه و با تصویب مجمع عمومی و طبق رویههای مصوب انجام میشود.
سخن آخر
به نظر میرسد با مرور همین چند سند و تأمل در آنها میتوان نسبت به تدارک تدوین برنامهی استراتژیک در خانه حمل و نقل، و پیش از آن، در کانون انجمنهای باربری اقدام کرد. به امید آن روز
منبع : http://www.eatctehran.com