مقایسه تاثيرات ناشي از فعاليتهاي انساني(Impact Perception Index)

براساس نظريه English  و همكاران 1994، خلاصه داده ها كه  درصد پوشش و تعداد پيدایش هر نوعي از حيات را نشان مي دهد را با استفاده از داده LIT  مي توان محاسبه نمود.

ميزان پوشش كه  معمولا به صورت  درصد بیان می شود  تخمین بي طرفي از نسبت  کل منطقه پوشيده شده با جوامع مرجاني در نظر گرفته مي شود]6[.

بعد از محاسبه نقاط ثبت شده در طول ترانسکت خطی، درصد پوشش مرجانهاي زنده از طريق فرمول ذيل محاسبه مي شود.

(فرمول1):

= درصد پوشش               (1)                                                                              100×

نتایج در شش مقوله اصلی همچونHC  )مرجانهای سخت)، DC(مرجانهای مرده)، SC (مرجانهای نرم)، AB(غیرزیستی^[1])، AL(جلبک) و OT(فون های دیگر) برای فرمول بندی سه شاخص برای ارزیابی وضعیت صخره هاي مرجاني استفاده می شود. این آنالیزها، اطلاعات کمی ساختار جامعه سایتهای نمونه گیری را فراهم می کند ]7[.

2-3- شاخص وضعیت^[2] (CI):

شاخص وضعیت رتبه بندی اجتماع صخره هاي مرجانی و همچنین رتبه بندی استرس روی هرصخره خاص را نشان می دهد. فرمول آن به صورت ذيل مي باشد:

فرمول(2):

   (2)                                                                                        CI = log₁₀

LC   برابر است با درصد منطقه پوششی با مرجانهای زنده (HC+SC)

DC برابر است با درصد منطقه پوششی با مرجانهای مرده (DC+RB)

AL برابر است با درصد منطقه پوششی بوسیله جلبک

 و OT برابر است با درصد منطقه پوششی توسط فونهای دیگر

2-4- شاخص گسترش[3]  (DI):

شاخص گسترش برای درجه بندی اجتماع توسعه یافته صخره های مرجانی استفاده می شود. فرمول آن به صورت ذيل مي باشد:

فرمول(3):

                (3)                                                                                DI=log₁₀

AB برابر است با درصد منطقه پوششی با غیرزیستها (RC+SD+SI+…)

جدول 1- درجه بندي كيفيت ارزيابي منطقه بر اساس درصد پوشش و درجه بندي شاخص

2-5 تعيين (IPI) Impact Perception Idex :

             اين شاخص براساس عواملي كه مرجان هاي هر منطقه را تحت تاثير قرار مي دهد بدست مي آيد. اين عوامل شامل ماهيگيري با سم و انفجارات، صيد ماهيان آكواريومي، صيد بي مهرگان همزيست با مرجان ها برای تهيه غذا و جمع آوري مرجان ها است]8[.

3-     بحث و نتيجه گيري

جهت بررسي هرچه بهتر وضعيت آبسنگهاي مرجاني خليج ناي بند و تاثير فعاليتهاي انساني بر روي آنها دو منطقه ناي بند و عسلويه مورد بررسي و ارزيابي قرار گرفتند.

3-1-  بررسي وضعيت پوشش و پراكنش آبسنگهاي مرجاني عسلويه و ناي بند

مرجانهاي منطقه مورد مطالعه به دو شكل حاشيه اي و تكه تكه patch بودند.(1997) Basson نيز  عنوان كرده بود كه اكثر مرجان هاي مشاهده شده در اطراف جزاير ايراني خليج فارس از نوع حاشيه اي مي باشند.

بيشترين پوشش مرجاني زنده در قسمت جنوبي خليج ناي بند يافت شد.  خارج از خليج در قسمت غربي تعدادي پچ هاي  كوچك يافت مي شود كه ممكن است تا چندين كيلومتر امتداد يابد. عمق گسترش مرجانهاي خليج ناي بند حداكثر 10 متر مي باشد كه بيشترين گسترش  آن  در عمق كمتر از 5 متر مي باشد و در زمان جزر ومد شديد پاره اي از مرجانهاي مناطق كم عمق تر اين خليج از آب بيرون مي آيد.

مرجانهاي منطقه عسلويه در عمق بيشتري نسبت به مرجانهاي ناي بند يافت مي شوند كه در اعماق بيشتر از 10 متر پراكنش آنها بسيار محدود و ناچيز است. (1996) Rezai در بررسي كه انجام داد عنوان نمود كه بيشترين رشد وتنوع در مرجانهاي ايران در اعماق كمتر از 10متر مي باشد. در مناطق عميق تر از 10متر، به علت كدورت آب، نور كافي براي رشد مرجانها وجود ندارد ]10[.

در  مطالعه انجام شده درصد پوشش آبسنگهاي مرجاني  ناي بند 59% (شكل4) و درصد پوشش مرجانهاي عسلويه كمتر از 20% برآورد گرديد كه با توجه به جدول1 ]7[ مي توان عنوان نمود كه نايبند از نظر پوشش داراي پوشش متوسط مي باشد و عسلويه داراي پوشش خيلي فقير مي باشد. محاسبه شاخص وضعيت (CI) و شاخص گسترش  (DI) و مقايسه آن با جدول 1 نشان دهنده وضعيت خوب و همچنين توسعه و گسترش خوب آبسنگهاي مرجاني منطقه ناي بند مي باشد. جدول 2 به خوبي نشان دهنده ميزان درصد پوشش و وضعيت شاخص ها در دو منطقه ناي بند و عسلويه مي باشد

شكل 4-  نمودار درصد فراواني انواع بستر در منطقه ناي بند

Hard Coral= HC (مرجانهاي سخت)،  Dead Coral=DC (مرجانهاي مرده)،  A Biotic=AB (غير زيست ها)،                             Soft Coral=SC (مرجانهاي نرم)،  Algae=AL (جلبكها)،  Others=OT (فونهاي ديگر)

  جدول 2-  بررسي درصد پوشش و شاخص ها در ناي بند و عسلويه

ã             = نبود اطلاعات لازم

در مطالعه اي كه توسط (2001) Fatemi and Shokri در سه منطقه كيش و ناي بند و جزيره فارور  انجام شد بيشترين درصد پوشش آبسنگهاي مرجاني را در خليج ناي بند به دست آوردند كه نشان دهنده وضعيت مطلوبت تر آبسنگهاي اين منطقه نسبت به ساير نقاط مي باشد.

آثار بيماري در مرجانهاي منطقه عسلويه به وضوح قابل رويت بود اين در حالي است كه بيماري در مرجانهاي ناي بند مشاهده نشد و يا به ندرت مشاهده شد. تاثيرات ناشي از فعاليت هاي ماهي گيري و لنگر اندازي در هر دو منطقه به وضوح قابل رويت بود. طبق بررسي هاي انجام گرفته توسط Smith et al.  (2008)  عنوان شد كه وقوع انواع بيمار هاي مرجاني در آبسنگهاي مرجاني نزديك ساحل تقريبا 60 برابر بيشتر مي باشد.

در خليج فارس بجز جزيره قشم و هرمز در مناطقي كه عمق آب كمتر از 5 متر باشد بيشتر پوشش مرجاني را خانواده  Acroporidae و در مناطقي كه عمق آب بيشتر مي شود اكثرا خانواده Poritidae  و Faviidae غالب مي باشد]11[.  با وجود اينكه بيشترين گسترش مرجانهاي خليج ناي بند در عمق كمتر از 5 متر مي باشد اما بيشترين پوشش مرجانهاي اين منطقه را خانواده Poritidae تشكيل مي دهد. در حالي كه بيشترين پوشش مرجانهاي منطقه عسلويه را خانواده Faviidae  تشكيل مي دهند.

هرچند پوشش مرجانهاي عسلويه از منطقه ناي بند كمتر بوده و از اين لحاظ فقير به حساب مي آمدند اما تنوع گونه هاي مشاهده شده در عسلويه بيشتر از ناي بند بود به صورتيكه براي اولين بار خانواده Acroporidae در منطقه عسلويه مشاهده شد.

طبق تحقيقات صورت گرفته مرجانهاي جنسPorites  و Acropora مهمترين سازندگان آبسنگ در خليج فارس محسوب مي شوند]12[ و بيشترين پوشش مرجاني مشاهده شده مربوط به اين دو جنس مي باشد ]10[. اما اثري از خانواده Acroporidae در خليج ناي بند  وجود نداشت.

3-2-  بررسي Impact Perception Index (IPI) در عسلويه و ناي بند

نتايج بررسي تاثيرات ناشي از فعاليتهاي انساني دو منطقه ناي بند  و عسلويه در جدول3 بيان گرديده است.

جدول3- بررسي شاخص IPI آبسنگهاي مرجاني ناي بند وعسلويه

üمشاهده فعالیت مورد نظر

× عدم مشاهده فعالیت مورد نظر

مرجانهاي ساحلي،كه به اثرات ناشي از فعاليت هاي انساني نزديكترند، بيشترين علائم تخريب را نسبت به مرجان هاي مناطق دور از ساحل نشان خواهند داد ]2[.

بر طبق گزارشات غواصان و مطالعات چاپ شده از دانشمندان علوم دريايي از مكانهاي گوناگون در جهان افزايش جمعيت انساني سبب وارد شدن صدمات در يك نرخ بي سابقه به آبسنگهاي مرجاني شده است]13[.

منطقه عسلويه كه يكي از مهمترين مراكز صنعتي ايران مي باشد احتمالا با ورود فاضلابهاي صنعتي به محيط اطراف باعث تغيير شرايط اكولوژيكي منطقه شده است.

يكي ديگر از عوامل تاثيرگذار در منطقه خاک ريزي براي افزايش ساحل به سمت دريا مي باشد كه موجب احياء مناطق دريايي به نفع ساحل مي شود.

بر اساس اعلام كارشناسان ساخت‌ وسازهاي بي‌رويه در محدوده ساحلي كه باعث ايجاد ذرات معلق و تخليه رسوبات به دريا و خليج ناي بند و افزايش شديد كدورت آب و نابودي مرجان‌ها، ماكروفن‌ها و مايوفن‌ها،‌ ماهي‌ها و غيره مي‌شود. ورود حجم عظيمي از مواد آلاينده شيميايي و خطرناك به دريا و خليج ناي بند همانند فاز 5 و 6 پارس جنوبي و خشك كردن دريا موجب افزايش كدورت آب و از بين رفتن موجودات زنده شده است به شكلي كه صدها هكتار از آبهاي ساحلي منطقه براي ساخت بندر و اسكله و مجتمع‌ها خشك شده.

 الگوهاي مرگ و مير اخير در آبسنگهاي مرجاني نشان داد كه آبسنگهاي مرجاني ساحلي علائم كاهش سلامتي را داشته اند كه بيان كننده انواعي از صدمات شامل آسيب هاي طبيعي و آسيب هاي ناشي از فعاليتهاي انساني است]2[.

با بررسي وضعيت دو منطقه و مقايسه آنها با جدول 3  مشخص مي شود كه هرچند برخي از فعاليتهاي انساني در هر دو منطقه عسلويه و ناي بند مشترك مي باشد اما  مرجان هاي منطقه عسلويه تحت تاثير ميزان بيشتري از فعاليتهاي انساني مي باشد به گونه اي كه ما در اين منطقه شاهد تخليه فاضلابهاي شهري و صنعتي و همچنين خشك نمودن دريا به نفع ساحل مي باشيم. انجام فعاليتهاي جهت ساخت و سازهاي عظيم از جمله انفجار توسط ديناميت در منطقه نيز مي توان يكي از مهمترين تهديدات براي اكوسيستم منطقه به حساب آورد كه درنتيجه مرجانهاي عسلويه از لحاظ سلامت در وضعيت نامساعدتري نسبت به مرجانهاي منطقه ناي بند به سر مي برند  البته ميزان تاثير گذاري هر يك از فعاليتهاي انساني  متفاوت مي باشد ما در بررسي خود صرفا به حضور يا عدم حضور هر يك از فعاليتهاي انساني در منطقه پرداختيم براي بررسي دقيقتر اين قضيه نياز به نوعي تراز بندي و درجه اهميت تاثير براي هر يك از موارد نامبرده مي باشد كه اين امر نيازمند تحقيق و بررسي بيشتر مي باشد.

4-    مراجع

1)       Coles, S.L.& Fadlallah, H.1991.reef coral survival and mortality at low temperature in the Persian gulf : new species-specific lower temperature limits.coral reefs.9:231-237.

2)       Smith, T.B., Nemeth, R.S., Blondeau, J., Calnan, J.M., Kadison, E., and Herzlieb, S., 2008. Assessing coral reef health across onshore to offshore stress gradients in the US Virgin Islands. Marine Pollution Bulletin, 56: 1983–1991

3)       Fadlallah YH, Allen KW, Estudillo RA (1995). Damage to shallow reef corals in the Gulf caused by periodic exposures to air during extreme low tides and low water temperatures (Tarut Bay, eastern Saudi Arabia). In: Ginsburg RN (ed) Proc Colloq Global Aspects of Coral Reefs, Health, Hazards, and History. RSMAS University of Miami, 1993 : 371-377.

4)       English, S., C. Wilkinson and V. Baker, 1994. Survey Manual For Tropical Marine Resources. Australia Institute Of Marine Science. Townsville. pp: 368.

5)       Loya, Y., 1978. Plotless and Transect Methods. In Stoddart, D.R. and R.F. Johannes (editors). Coral Reefs: Research Methods. UNESCO, Paris, pp: 197-217

6)       Benayahu, Y. and Y. Loya, 1981. Competition For Space Among Coral Reef Sessile Organisms at Eilat, Red Sea. Bulletin of Marine Sci., 31: 514-522.

7)       Idris, M.H. and Muta Harah, Z. and Arshad, A., 2006. Status of Coral Reefs Species at Patricia Shoals, Bintulu, Sarawak, Malaysia. Journal of Applied Sciences Research, 2(10): 816-820.

8)       Hodgson, G.,1999. A Global Assessment of Human Effects on Coral Reefs. Marine Pollution Bulletin Vol. 38, No. 5, pp. 345±355.

9)       Basson, D.W.,J.T.Hardy,and A.R.G.Price.1997.Biotope of the western Persian Gulf : Marine life and environments of Saudi Arabia. Aramco, Dhahran, Saudi Arabia.284p.

10)   Rezai, H., 1996. Observation of Reef Fishes in the Coastal Waters off the Iranian Islands in the Persian Gulf. Report to Kish International University, 32 pp.

11)   Fatemi, S.M.R & Shokri, M.R. 2001. IRANIAN CORAL REEFS STATUS WITH PARTICULAR REFERENCE TO KISH ISLAND, PERSIAN GULF. Indian Ocean Regional Workshop, Muzambique. Nov. 26-28.

12)   Sheppard, C. R. C., Price. A., and Roberts. C., 1992. Marine Ecology of the Arabian Region. Patterns and processes in extreme tropical environments. Academic Press, London, 347 pp.

13)   Grigg, R. W. and Birkeland, C., 1997. S Status of Coral Reefs in the Central Pacific. Sea Grant College Program, Univ. Hawaii., Honolulu. 144 p.